Nhiều người muốn phần cơ thể mình còn giúp được ai đó sau khi mất, nhưng chưa rõ hiến mô gồm những gì, ai được hiến và phải đăng ký ở đâu. Bài viết này Báo sức khoẻ giải thích hiến mô khác hiến tạng thế nào, mô nào có thể hiến, điều kiện theo luật hiện hành và từng bước đăng ký, để bạn và gia đình có đủ thông tin trước khi quyết định.
Hiến mô là gì?
Hiến mô là việc một người tự nguyện cho đi một phần mô của cơ thể mình, khi còn sống hoặc sau khi qua đời, để chữa bệnh cho người khác hoặc phục vụ giảng dạy, nghiên cứu y khoa. Định nghĩa này nằm ở khoản 6 Điều 3 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 (Luật số 75/2006/QH11), văn bản đang điều chỉnh toàn bộ hoạt động hiến, ghép tại Việt Nam.
Mô là tập hợp các tế bào cùng làm một việc, ví dụ giác mạc ở mắt, da, xương, gân, van tim hay mạch máu. Mô khác với tạng: tạng là cả một cơ quan hoàn chỉnh như thận, gan, tim.
Có hai nguyên tắc bạn cần nhớ ngay từ đầu. Việc hiến phải hoàn toàn tự nguyện, và không ai được mua bán mô dưới bất kỳ hình thức nào.
Hiến mô khác hiến tạng và hiến xác ở điểm nào?
Ba hình thức này khác nhau ở thứ được hiến, thời điểm hiến và mục đích sử dụng. Bảng dưới đây giúp bạn so sánh nhanh.
| Hiến mô | Hiến tạng | Hiến xác | |
|---|---|---|---|
| Thứ được hiến | Giác mạc, da, xương, gân, van tim, mạch máu… | Tim, gan, thận, phổi, tụy, ruột | Toàn bộ thi thể |
| Thời điểm | Một số ít mô khi còn sống, phần lớn sau khi qua đời | Một quả thận hoặc một phần gan khi còn sống, các tạng khác sau khi chết não | Sau khi qua đời |
| Mục đích chính | Ghép, thay thế mô bị tổn thương | Thay cơ quan đã suy hoặc mất chức năng | Giảng dạy, nghiên cứu y khoa |
Việc cho thận hoặc một phần gan khi còn sống thuộc về hiến tạng, với yêu cầu khám sàng lọc khắt khe hơn nhiều so với hiến mô. Hiến xác thì khác hẳn: thi thể được chuyển đến các trường, viện y khoa để sinh viên học giải phẫu và phục vụ nghiên cứu.
Một người có thể đăng ký cùng lúc hiến mô, hiến tạng và hiến xác. Trong đơn, bạn được ghi rõ mình muốn hiến những gì.
Những loại mô có thể hiến và giúp được ai?
Các mô thường được hiến gồm giác mạc, da, xương, gân, sụn, van tim, mạch máu, dây thần kinh và màng ối. Mỗi loại giúp một nhóm người bệnh khác nhau:
- Giác mạc giúp người mù do bệnh giác mạc hoặc chấn thương mắt nhìn thấy lại.
- Da dùng để che phủ vết bỏng nặng, hạn chế mất dịch và nhiễm trùng trong lúc vết thương lành.
- Xương và gân dùng để tái tạo vùng xương khớp bị phá hủy do khối u, chấn thương hoặc nhiễm trùng.
- Van tim dùng thay van hỏng trong một số bệnh van tim bẩm sinh hoặc mắc phải.
- Mạch máu dùng thay đoạn động mạch, tĩnh mạch bị tổn thương để máu lưu thông trở lại.
Nhu cầu lớn nhất hiện nay là giác mạc. Báo chí dẫn thống kê cho biết Việt Nam có hơn 30.000 người mù vì bệnh lý giác mạc, trong khi danh sách chờ ghép tại Bệnh viện Mắt Trung ương luôn dài vì nguồn hiến không đủ. Nếu bạn muốn bắt đầu từ một loại mô, hiến giác mạc có thủ tục gọn và ít điều kiện loại trừ hơn các mô khác.
Mô có thể hiến khi còn sống
Chỉ một số ít mô lấy được từ người sống, và thường là phần vốn bị bỏ đi trong một ca phẫu thuật bạn đã cần làm. Ví dụ là màng ối sau khi sinh mổ, hoặc phần chỏm xương đùi lấy ra khi thay khớp háng.
Nếu bạn sắp có ca mổ như vậy và muốn hiến, hãy hỏi bác sĩ điều trị xem bệnh viện có phối hợp với ngân hàng mô hay không. Không phải cơ sở nào cũng tiếp nhận loại mô này.
Mô thường chỉ lấy được sau khi qua đời
Giác mạc, da, van tim, gân, mạch máu và phần lớn xương được lấy sau khi người hiến qua đời hoặc chết não. Một người hiến có thể giúp nhiều bệnh nhân cùng lúc, chẳng hạn hai giác mạc được ghép cho hai người khác nhau.
Với nhiều loại mô, người hiến không bắt buộc phải chết não tại bệnh viện như khi hiến tạng. Vì vậy số người có thể hiến mô rộng hơn số người có thể hiến tạng. Riêng giác mạc cần được lấy trong khoảng 6–8 giờ sau khi người hiến mất, nên gia đình phải báo cho nơi tiếp nhận càng sớm càng tốt.
Ai có thể hiến mô?
Người từ đủ 18 tuổi, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự và tự nguyện đều có quyền đăng ký hiến mô. Còn mô có được sử dụng hay không lại do bác sĩ đánh giá tại thời điểm hiến.
Điều kiện theo quy định pháp luật
Theo Điều 5 Luật số 75/2006/QH11, người hiến phải từ đủ 18 tuổi và có đầy đủ năng lực hành vi dân sự. Luật không đặt giới hạn tuổi tối đa, nên người cao tuổi vẫn đăng ký được.
Việc hiến phải xuất phát từ ý muốn của chính bạn, không bị ép buộc và không nhằm mục đích kiếm tiền. Dự thảo luật sửa đổi đang đề xuất cho người dưới 18 tuổi được hiến sau khi qua đời nếu có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, nhưng đến nay đây vẫn là đề xuất, chưa có hiệu lực.
Khi nào mô không được tiếp nhận
Dù đã đăng ký, mô chỉ được lấy khi bác sĩ xác định nó an toàn cho người nhận. Lúc người hiến mất, đội ngũ chuyên môn sẽ xem xét nguyên nhân tử vong, các bệnh truyền nhiễm, ung thư, tình trạng nhiễm trùng nặng và chất lượng từng loại mô.
Tuổi cao hay bệnh nền không tự động loại bạn ra. Người cao tuổi vẫn có thể hiến một phần mô và giác mạc sau khi mất. Theo chia sẻ của ngành mắt, cả người thị lực kém hay người mắc ung thư, đái tháo đường vẫn có thể hiến giác mạc.
Lời khuyên thực tế là đừng tự gạch tên mình vì nghĩ “chắc không đủ điều kiện”. Cứ đăng ký, phần sàng lọc để bác sĩ quyết định.
Đăng ký hiến mô ở đâu và cần chuẩn bị gì?
Bạn có thể đăng ký tại Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, tại đơn vị điều phối của các bệnh viện có ghép mô, tạng, hoặc trình bày nguyện vọng ở cơ sở y tế gần nhất. Hồ sơ chủ yếu là một lá đơn theo mẫu và giấy tờ tùy thân.
Hồ sơ và đơn đăng ký
Bạn điền đơn tự nguyện hiến mô, bộ phận cơ thể theo mẫu Bộ Y tế ban hành kèm Quyết định số 07/2008/QĐ-BYT. Có mẫu riêng cho hiến khi còn sống và hiến sau khi chết.
Thông tin cần có gồm họ tên, ngày sinh, số căn cước công dân hoặc hộ chiếu, địa chỉ, số điện thoại và loại mô bạn muốn hiến. Mẫu đơn không bắt buộc chữ ký đồng ý của người thân.
Với hiến sau khi chết, đăng ký chỉ có hiệu lực khi bạn được cấp thẻ đăng ký hiến (khoản 5 Điều 18 Luật 75/2006). Thẻ thường về trong khoảng 2–4 tuần; quá thời gian này mà chưa nhận được, bạn nên gọi lại nơi đã nộp đơn để kiểm tra.
Nơi tiếp nhận đăng ký hiện nay
Bạn có thể chọn một trong các nơi sau:
- Trung tâm Điều phối quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, nộp đơn trực tiếp hoặc gửi qua bưu điện.
- Đơn vị điều phối ghép tạng tại các bệnh viện lớn như Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức (Hà Nội) hay Bệnh viện Chợ Rẫy (TP.HCM).
- Ngân hàng Mắt, Bệnh viện Mắt Trung ương nếu bạn muốn hiến giác mạc, số trực 24/24 là 024 3945 4799.
- Cơ sở y tế gần nhà, nơi sẽ hướng dẫn và chuyển thông tin của bạn tới đơn vị có thẩm quyền.
Từ chiều 30/10/2026, website của Trung tâm Điều phối quốc gia tạm dừng nhận đăng ký mới để rà soát và nâng cao chất lượng dịch vụ. Trong thời gian này, bạn nên đăng ký trực tiếp hoặc qua bệnh viện. Cũng cần biết rằng đăng ký trực tuyến chỉ là bước bày tỏ nguyện vọng, phần hồ sơ và xác nhận vẫn làm theo đúng thủ tục.
Quy trình hiến mô diễn ra thế nào?
Quy trình hiến mô gồm tư vấn, đánh giá sức khỏe, lấy mô, rồi xử lý và bảo quản mô trước khi ghép. Các bước cụ thể khác nhau tùy người hiến còn sống hay đã qua đời.
Khi người hiến còn sống
- Bạn được tư vấn về mục đích, lợi ích và rủi ro, sau đó ký đơn tự nguyện. Đăng ký có hiệu lực từ khi cơ sở y tế nhận đơn.
- Bác sĩ hỏi tiền sử bệnh, khám và làm xét nghiệm để xem bạn có đủ điều kiện hay không.
- Mô được lấy trong lúc phẫu thuật hoặc thủ thuật, theo quy trình vô khuẩn.
- Mô được kiểm tra, xử lý và bảo quản theo yêu cầu riêng của từng loại.
- Bạn được hướng dẫn chăm sóc chỗ lấy mô và tái khám khi cần.
Sau khi người hiến qua đời
- Gia đình báo cho nơi đã đăng ký hoặc cơ sở y tế gần nhất ngay khi người thân mất.
- Cơ sở y tế xác minh thẻ đăng ký, trao đổi với gia đình và đề nghị người thân ký xác nhận bằng văn bản.
- Bác sĩ đánh giá tiền sử bệnh, nguyên nhân tử vong và làm xét nghiệm cần thiết.
- Mô được lấy tại cơ sở đủ điều kiện, sau đó thi thể được khâu phục hồi và bàn giao lại cho gia đình.
- Mô được xử lý, bảo quản và chuyển tới bệnh viện có người bệnh phù hợp để ghép.
Nếu người mất chưa đăng ký trước, việc lấy mô chỉ được xem xét trong các trường hợp luật cho phép và phải có sự đồng ý bằng văn bản của thân nhân theo quy định.
Người hiến mô và gia đình cần biết gì?
Người hiến có một số quyền lợi do luật quy định, nhưng không được trả tiền, và gia đình là người quyết định cuối cùng khi ca hiến thực sự diễn ra.
Theo Điều 17 Luật 75/2006, người hiến mô khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến tại cơ sở y tế. Người đã hiến sau khi chết, chết não được truy tặng Kỷ niệm chương Vì sức khỏe nhân dân.
Với người hiến còn sống, rủi ro gắn với thủ thuật lấy mô: đau, chảy máu, nhiễm trùng hoặc để lại sẹo ở chỗ lấy. Người nhận mô cũng có thể gặp nhiễm trùng hoặc mô ghép không hoạt động như mong đợi, nên sẽ được theo dõi sau ghép.
Điều nhiều người bỏ qua là nói chuyện với gia đình. Thẻ đăng ký thể hiện mong muốn của bạn, còn người thực hiện mong muốn đó lại là người thân, vào lúc họ đau buồn nhất.
Câu hỏi thường gặp về hiến mô
Đây là những thắc mắc hay gặp nhất khi một người cân nhắc đăng ký.
Hiến mô có mất phí hay được trả tiền không
Bạn không phải trả phí để đăng ký và cũng không nhận tiền khi hiến. Luật cấm mọi hình thức mua bán mô, bộ phận cơ thể người. Người hiến khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí sau khi hiến.
Lấy mô có làm biến dạng thi thể, ảnh hưởng tang lễ không
Việc lấy mô được làm như một ca phẫu thuật, sau đó thi thể được khâu phục hồi và trả lại gia đình. Gia đình vẫn tổ chức tang lễ bình thường. Với giác mạc, cần lấy trong vài giờ đầu sau khi mất, nên gia đình chỉ cần báo sớm.
Đã đăng ký rồi nhưng gia đình không đồng ý thì sao
Trên thực tế, việc hiến sẽ không được thực hiện. Lãnh đạo Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức cho biết dù người mất đã đăng ký, bệnh viện vẫn phải trao đổi và xin ý kiến gia đình, và chỉ cần một thành viên phản đối là không thể tiến hành. Vì thế, hãy nói với người thân ngay khi bạn đăng ký và cho họ biết nơi cất thẻ.
Muốn rút lại đăng ký hiến mô có được không
Được. Luật cho phép bạn thay đổi hoặc hủy bỏ đơn đăng ký hiến sau khi chết bằng mẫu đơn do Bộ Y tế ban hành, nộp cho nơi đã cấp thẻ. Nếu hiến khi còn sống, bạn có thể đổi ý trước khi mô được lấy.
Nếu bạn đã nghĩ kỹ về việc hiến mô, bước nên làm đầu tiên là nói chuyện với gia đình, sau đó mới điền đơn và chờ nhận thẻ. Khi còn băn khoăn về sức khỏe của mình, hãy hỏi trực tiếp bác sĩ hoặc đơn vị điều phối nơi bạn định đăng ký để được tư vấn cụ thể.